Monday, August 16, 2010

Vertigo

Vertigo – Alfred Hitchcock

१९५८ मधे Vertigo चित्रपटगृहात दाखल झाला तेव्हा लांबलचक आणि फ़ार रटाळ आहे या कारणास्तव लोकांना फ़ार आवडला नाही. रॉबिन वूड नावाच्या एका तज्ञाने ’हिचकॉकचा सर्वात चांगला सिनेमा आणि जागतिक पातळीवरच्या चार पाच उत्कॄष्ट सिनेमांमधील एक’ असे त्याबद्दल मधल्या काळात लिहिले. नंतर तो परत एकदा १९८३ मधे दाखल झाला तेव्हा प्रचंड गाजला. त्यावर लोकांनी भरभरुन लिहिले.

हा सिनेमा बघताना सुध्दा असेच होते. प्रथम दर्शनी तो रटाळ वाटू शकतो. विशेषत: त्यातील Madeliene चे museum मधे जाऊन बसणे असे सीन परत परत येतात. पण जरा विचार करता या सिनेमाने किती विषयांना एकाचवेळी हात घातला आहे हे कळत गेले की आपण थक्क होतो.

सोबतच्या पोलिस अधिका-याच्या छतावरुन पडून पाहिलेल्या मृत्यूने डिटेक्टिव्ह John ’Scottie’ Fergussion ला Acrophobia (उंचीची भीती) निर्माण होते. या घटनेनंतर तो पोलिसातील नोकरी सोडून देण्याचे ठरवितो. त्याचवेळी त्याचा मित्र गेव्हिन आपल्या बायकोच्या (Madeliene) जरा विचित्र वागण्याचा शोध लावण्यासाठी Scottie ला नेमतो. कार्लोट्टा नावाच्या एका स्त्रीचे थडगे, तिचे घर आणि museum मधील तिचे चित्र याच ठिकाणी Madeliene परतपरत जात असते. तिचा या सर्व ठिकाणी पाठलाग करताना Scottie च्या लक्षात येते की कार्लोट्टाचे आयुष्य दु:खी होते ज्यामुळे तिने शेवटी आत्महत्या केली. तसेच ती Madeliene ची पणजी होती.

Madeliene San Franisco Bay मधे उडी मारुन जीव द्यायचा प्रयत्न करते. पाठलागावर असणारा Scottie तिला वाचवतो व तिच्या घरी घेऊन जातो. ती कबूल करते की तिला वेड लागेल असे वाटते आहे आणि आत्महत्येचे विचार तिच्या मनात घोळत आहेत. Scottie तिला सावरतो व दोघांमधली जवळीक वाढते.

Madeliene ला स्वप्नात जी जागा दिसते ती कोणती हे Scottie च्या लक्षात येते व तो त्या चर्चमधे (Mission San Juan Bautista)तिला घेऊन जातो. ती पाय-या चढायला लागते. Scottie vertigo च्य भीतीने वर पर्यंत तिच्यासोबत पोहोचू शकत नाही. Scottie ला एक किंकाळी ऎकू येते व Madeliene वरुन खाली पडताना दिसते.

तिचा मृत्यू ही एक आत्महत्या असल्याचा व तिच्यावर असलेल्या कार्लोट्टाच्या प्रभावामुळे असे घडल्याचा यावर शिक्का बसतो.

Scottie चे Madeliene वर प्रेम बसलेले असते व तिच्या मृत्यूने तो अस्वस्थ होतो. ती ज्या ठिकाणी जायची तिथेच तो घिरट्या घालायला लागतो. एके दिवशी त्यापॆकी एके ठिकाणी त्याला अतिशय वेगळ्या केशवेशभूषेतली पण Madeliene ची आठवण करुन देणारी स्त्री दिसते. Scottie तिच्याशी बोलण्याचा प्रयत्न करतो तेव्हा ती स्वत:चे नाव judy barton असल्याचे व ती kansas मधून आल्याचे सांगते. आधी अनेकदा नकार दिला तरी शेवटी ती Scottie सोबत जेवायला जाण्याचे कबूल करते.

Scottie तिच्या रुममधून निघून गेल्यावर प्रेक्षकांना कळते की judy हीच Madeliene आहे. गेव्हिनने तिला ’स्वत:च्या बायकोचे व तिला कार्लोट्टाने पछाडले आहे’ असे नाटक करण्याचे पॆसे दिलेले आहेत. हा सगळा बनाव आहे. चर्चमधून खाली पडते ते गेव्हिनने आधीच मारलेल्या आपल्या बायकोचे प्रेत. Scottie ला असलेल्या vertigo चा फ़ायदा घेऊन या सगळ्या प्रकाराचा साक्षीदार म्हणून तयार करण्यासाठी हे नाटक.

पण मधल्या काळात Madeliene उर्फ़ Judy, Scottie च्या प्रेमात पडते. Scottie तिला Madeliene च्या रुपात परिवर्तित करायचा प्रयत्न करतो. ती madeliene आहे असे त्याला वाटायला लागते व त्याचा संशय बळावतो तो तिने कार्लोट्टाच्या चित्रातल्यासारखाच नेकलेस घातल्यावर..

परत तो तिला त्याच चर्चमधे घेऊन जातो. त्याच पाय-या चढता चढता तो तिला ओळखल्याचे व गुन्हा कबूल करण्याचे आवाहन करतो. त्याचा Vertigo प्रकार संपल्याचे तिला कळते. ती फ़सविल्याचे कबूलही करते. आणि Scottie वर तिचे प्रेम असल्याचे सांगते.. ते मिठी मारतात.. पण एक सावली बघून ती घाबरते एक पाऊल मागे सरकते व कोसळून मरते. यावेळी खरोखरच मरते.

सिनेमा सुरू होतो तेव्हा Scottie स्वत:च्या Acrophobia (fear of heights – vertigo) बद्दल प्रचंड निराश आहे. स्वत:तील या वॆगुण्यावर मात करायचा तो आटोकाट प्रयत्न करतो. मात्र गेव्हिन च्या बायकोचे Madeliene चे रहस्य शोधून काढता काढता त्याचे हे प्रयत्न तिला तिच्या निराशाजनक विचारांमधून बाहेर काढण्याकडे झुकतात (स्वत:च्या दु:खातून बाहेर यायच्या ऎवजी दुस-याला मदत सुरु करणे असे transformation). तिला येणा-या जुन्या आठवणी, तिच्या स्वप्नांचा अर्थ लावणे, तिला तिच्या पणजीमधे दिसणारी प्रतिमा व स्वत: त्याच्याशी साधर्म्य सांगणे या सगळ्यातून बाहेर काढण्यासाठी तो मदत करतो.

ग्रीक पुराणात orpheus ची कथा आहे. Eurydice या त्याच्या बायकोला साप चावतो. Orpheus चे तिच्यावर विलक्षण प्रेम .. तो तिचा जीव परत मागण्यासाठी Hades Persephone या जोडप्याकडे जाण्यासाठी स्वर्गाचा प्रवास करतो. (persephone ही भूतलावरची एकमेव व्यक्ती जी स्वर्गात न मरता पोहोचू शकलेली आहे.) orpheus ला eurydice चे प्राण परत मिळतात ते एका अटीवर.. त्याने त्याच्या जगात पोहोचेपर्यंत एकदाही मागे वळून पाहायचे नाही. पण शेवटच्या क्षणी तो ती अट मोडतो व Eurydice ला गमावतो. (जी ए कुलकर्णी यांची यावर फ़ार सुरेख कथा आहे..)

Vertigo मधला Scottie सुध्दा Orpehus सारखाच Madeliene आत्महत्येचा प्रयत्न करते तेव्हा तिला वाचविणे स्वत:चे कर्तव्य समजतो इतकेच नव्हे तर एकदा जीव वाचवला म्हणजे ती त्याची कायमची जबाबदारी असल्याचे सूचित करतो. (once you’ve saved a person’s life, you are responsible for them forever)

आता आपण एकदम सुटकेचा निश्वास टाकतो की नायकाने नायिकेला वाचविले and they lived happily ever after वगॆरे.. पण अचानक Madeliene चर्चच्या मनो-यावरुन पडते. नायक परत एकदा हताश, असहाय्य. Vertigo मुळे तिला वाचवू शकलो नाही याने scottie ला मनस्वी अपराधी वाटत राहते. कोणीतरी मृत व्यक्ती, भूतकाळातील घटना समोर येऊन अचानक एका चालत्याबोलत्या व्यक्तीचा बळी घेऊ शकते हेही यातून सूचित होते.

नंतर scottie सॆरभॆर होतो. त्याला परत एकदा jude भेटते. आधी आपल्यालाही वाटते की ही दुसरी व्यक्ती आहे. मग हे सगळे कसे घडले ते उलगडत जाते. तिचे scottie वरचे प्रेम जाणविते. चित्रपटभर आपल्याला scottie किंवा jude यापॆकी कोणाची बाजू पटते ते आपल्यालाच कळत नाही. दोन जिवापाड प्रेम करणारे जीव, ज्यांचा प्रेम करण्याचा हेतू वेगवेगळा आहे त्यातील तडफ़ड, वेदनाही जाणवत राहते.

Scottie jude ला सतत madeliene सारखे बनावे असा आग्रह धरतो. तिचे scottie वर प्रेम आहे, ते मिळवण्यासाठी ती स्वत:ची प्रतिमा बदलण्याचा अतिशय अवघड निर्णय घेते. ती madliene बनून येते.. scottie (orphues) अखेरीस मृत्यूला हरवून madeliene (eurydice) ला परत आणण्यात यशस्वी होतो.

पण ती ’एकदा मागे वळून पाहाण्याची’ घटका येतेच, ती कार्लोट्टाचा नेकलेस घालते.. scottie ला एका क्षणात सगळे कळते. प्रेमी, भावुक, हळवा प्रियकर संपतो व चर्चच्या पाय-यांवर तिला तो अक्षरश: खेचत नेतो. स्वत:चा vertigo नाहीसा करताना तो माणुसकी गमावतो.

शेवटी ते दोघे एकमेकांना मिठीत घेतात तेव्हा क्षणभर आशा वाटते. पण एक चर्चच्या घंटेपाशी एक नन येते… त्याने घाबरुन jude मागे सरकते व मरते..(orpheus अखेरीस eurydice ला मृत्यूपासून वाचवू शकत नाही.) चर्चची घंटा ऎकून आठवते ते हेच

No man is an island,
Entire of itself.
Each is a piece of the continent,..

Therefore, send not to know
For whom the bell tolls,
It tolls for thee.

9 comments:

Innocent Warrior said...

apratim...khupach chan, ha movie ata pahayalach hawa.

Ruminations and Musings said...

Thanks.. Do read about wild strawberries also.. Great one by Bergman.

yogik said...

chan lihita tumhi...ha lekha mle...movie pahila...awdala!!
gupatajin chya website war marathi pustake hoti dwnload saathi...ata ti saapdat nahit..can you please provide any link. thank you.

Innocent Warrior said...

अहो कुठे गायब आहात. लवकर नवीत लिखाण येऊ द्यात.

-अभि

Ruminations and Musings said...

Abhi, I have added some notes on my facebook profile.. You can add me there..!

अवधूत - Avadhoot said...

you may find this interesting-

http://sadanandrege.blogspot.in/

shailesh pitambare said...

Chan

shailesh pitambare said...

Chan

shailesh pitambare said...

Chan